નરસિંહ મહેતા રચિત 'સાંજ સમે શામળિયો' કાવ્ય ભક્તિરસથી ભરપૂર છે. આ કાવ્યમાં સાંજના સમયે ગાયોના ધણ સાથે પરત ફરી રહેલા ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના મનમોહક રૂપનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

અહીં કાવ્યની પંક્તિવાર સમજૂતી નીચે મુજબ છે:

સમજૂતી: સાંજના સમયે વહાલો શામળિયો (કૃષ્ણ) વૃંદાવનથી ગાયો ચરાવીને પાછો આવી રહ્યો છે. તેની આગળ ગાયોનું ધણ (ગોધન) છે અને પાછળ ગોવાળોનું ટોળું (સાજન) છે. કૃષ્ણનું આ દ્રશ્ય જોનારના મનમાં આકર્ષણ અને પ્રેમ જગાડે તેવું છે.

સમજૂતી: કૃષ્ણએ મસ્તક પર સુંદર મોરપીંછનો મુગટ ધારણ કર્યો છે અને કાનમાં કુંડળ ઝૂલી રહ્યા છે. તેમણે શરીરે પીળા વસ્ત્રો (પીતાંબર) અને ખભા પર ફૂલોની ચાદર (પછેડી) ઓઢી છે. તેમનું શરીર ચુઆ (એક સુગંધી તેલ) અને ચંદનથી મહેકી રહ્યું છે.

સમજૂતી: અહીં નરસિંહ મહેતા સુંદર ઉપમા આપે છે:

જેમ આકાશમાં તારાઓની વચ્ચે ચંદ્ર (શશિચર) શોભે છે...

જેમ સોનાના અલંકારમાં જડેલો હીરો ચમકે છે...

તેમ ગોવાળોના ટોળાની વચ્ચે ગિરધર (કૃષ્ણ) શોભી રહ્યા છે. તેઓ બલરામ (હળધર) ના નાના ભાઈ (વીરો) છે.

સમજૂતી: કવિ કહે છે કે વહાલા કૃષ્ણનું આ રૂપ મારા હૃદયમાં વસી ગયું છે અને મારું મન તેમને મળવા માટે વેગથી દોડ્યું છે. ભગવાને વહાલથી મને ભેટીને (આલિંગન દઈને) પોતાનો કરી લીધો છે. હું મારા તન અને મન એમના સુંદર મુખ પર વારી જાઉં છું (કુરબાન કરું છું).

સમજૂતી: કૃષ્ણનું રૂપ અત્યંત કલ્યાણકારી અને મંગલમય છે. આવા રસમય પ્રભુ વગર જીવવું અશક્ય છે. નરસિંહ મહેતા કહે છે કે હું મારા સ્વામીની આ સુંદરતાને વારંવાર જોઈને મનમાં અત્યંત આનંદિત અને પ્રફુલ્લિત થાઉં છું.

સારાંશ: આ કાવ્યમાં ભક્ત અને ભગવાનના મિલનનો આનંદ છે. કૃષ્ણ માત્ર ગોવાળ નથી, પણ સૃષ્ટિના સૌથી સુંદર અને વહાલા પાત્ર તરીકે અહીં આલેખાયા છે.